Störf þingsins

Ekki er óvænt að ákveðinn vilji sé til að færa stöðuna í þessum efnum nær því sem er á öðrum Norðurlöndum og það er afar mikilvægt að styrkir fyrir efnilega námsmenn verði til í leiðinni (fleiri heldur en færri), en það ekki síður mikilvægt að huga að sérstöðu námsgreina sem Ísland ber ábyrgð á umfram aðrar og ég nefni þar sérstaklega til íslensk fræði og miðaldarannsóknir. Á seinustu árum og áratugum hafa fjölmargir nemendur frá löndum utan EES-svæðisins sótt hingað nám í miðaldafræði og eins sækja allnokkrir nemendur hingað í doktorsnám í norrænum fræðum. Sjálfur hef ég leiðbeint einum fjórum doktorsnemum utan svæðisins sem allir hafa síðan verið ódeigir sendiherrar íslenskra ræða og íslenskrar menningar og hafa notið þess að geta stundað nám hér á Íslandi, og af þeirri reynslu tel ég óhætt að fullyrða að meistara- og doktorsnám í norrænum miðaldafræðum hefur verið lyftistöng fyrir Háskóla Íslands, rannsóknir á íslensku og sérstaklega íslenskar bókmenntir fyrri alda. Ég gæti bætt sjálfu Íslandi við þessa upptalningu. Þetta nám þarf á stuðningi stjórnvalda að halda og núverandi lág skólagjöld hafa í raun verið slíkur stuðningur. Þess vegna er mikilvægt að tryggja stöðu þessarar fræða ef þessi breyting yrði að veruleika, t.d. með því að inntöku í allt íslenskunám og nám í íslenskri menningu, a.m.k. meistara- og doktorsnám, fylgi niðurfelling skólagjalda. Nú þegar er enginn tekinn inn í námið nema nemendur sem hafa sýnt sig og sannað þannig að vitað er fyrir að undanþágan myndi einkum nýtast fólki sem Háskóla Íslands er mikill akkur í að fá. Slíkir nemendur búa ekki einungis á EES-svæðinu. Eins er ljóst að vegna tiltölulega fárra styrkja fyrir framhaldsnema hafa lág skólagjöld verið eitt helsta aðdráttarafl fyrir fólk úr löndum þar sem skólagjöld eru há sem hefur áhuga á að stunda nám í íslenskum fræðum á Íslandi og það er varla vilji stjórnvalda að Ísland hætti að vera samkeppnishæft þegar kemur að því að laða til sín nemendur með mikinn áhuga á íslenskri menningu og íslenskum fræðum. Það þjónar ekki íslenskum hagsmunum að takmarka aðgang að íslenskunámi (og sérstaklega ekki á framhaldsstigi) við Háskóla Íslands. Háskólinn verður að geta boðið slíkt nám án hárra skólagjalda. Undanfarin ár hafa íslensk stjórnvöld sýnt mikinn vilja til að standa vörð um íslenska tungu og íslenska menningu og einn liður í því er að standa vörð um þessar námsgreinar í Háskólanum. Þess vegna legg ég til að bætt verði í heimildina ákvæði um að greinar sem eru hvergi kenndar nema á Íslandi eða eru sérstaklega mikilvægar fyrir Ísland, íslenska tungu og menningu verði sérstaklega undanskildar þessu heimildarákvæði, að minnsta kosti á framhaldsstigi þar sem gerðar eru strangar kröfur til nemenda sem fá aðgang. Það væri æði slysalegt ef helstu Íslandsvinum og boðberum menningarinnar fækkaði vegna þessarar kerfisbreytingar.

This Bill falls in disaccord with HÍ26, which aims for equality amongst students. The bill, proposed by Áslaug Arna, or at least she pointed it out in RÚV two months ago, goes directly against goal number 2 of HÍ26: "A Diverse University Community" - The University will be an even better workplace, ensuring equality and attracting students and staff from diverse backgrounds. Students with immigrant backgrounds will receive special support, and an emphasis will be placed on diversity in the student body. Well, clearly this goes against the achievement of such goal. 1. This will affect exactly the lower-income foreigners; 2. Non-EEA is not allowed more than 50% work rate, meaning a group that earns less will have to spend more; 3. It might increase problems of "brain-drain", as Iceland already loses experts that graduate, and now will risk choking the arrival of new experts migrating into the country; 4. all those points affect the knowledge and cultural flow that is expected within international-level universities. Lastly, there's research that shows negative effects of those policies in such countries: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322969.2022.2105255#abstract

Berlín 6. Nóvember 2025 Vegna: Breytingar á lögum um opinbera háskóla https://island.is/samradsgatt/mal/4104 Það er pólitísk ákvörðun að sameina opinbera háskóla, í því getur falist hagræðing og aukin gæði. Með nútímatækni er margt sem hægt er að vinna fjarri vettvangi, þó fátt komi í stað mannlegra samskipta í raun. Skólar geta verið ólíkir, eru sérhæfðir, eiga sér sögu, eru með ýmsa sérhagsmuni og styðja við sitt nærumhverfi á fjölbreyttan hátt. Frumkvæði að breytingum kemur eflaust sjaldnast frá þeim sjálfum. Í sameiningu geta því falist bæði áskoranir og möguleikar. Svo á eflaust við um HÍ og Háskólann á Hólum, en fyrir væntanlegan samruna þeirra þarf að breyta lögum um opinbera háskóla. Útkoman verður vonandi sterkari skólar á einn eða annan hátt. En vanda þarf til verka. Undirritaður gerir athugasemd við þann feluleik sem málið allt virðist vera í og þar með löggjöfin. Háskólasamstæður, þar sem stærsti skólinn tekur yfir hina og þeir verða að sviði innan hans og taka nafn hans, verða hluti af rekstri hans, eru ekki háskólasamstæður. Það eru einfaldlega sameiningar. Köllum hlutina réttum nöfnum. Það fylgir því mikil hætta að þykjast, því að þá erum við blind fyrir því sem þarf að gera til að tryggja að sameining verði ekki einfaldlega yfirtaka, þar sem stærri skólinn tekur það sem virkar/skaffar/rekur sig, en losar sig við hitt með tímanum. Ekki af því að hann vilji það eitthvað endilega, heldur vegna þess að hann þarf eða verður. Með svipuðum rökum má sjá fyrir að yfirtaka eins skóla á öðrum, getur gengið vel upp ef minni skólinn er sérhæfður – en getur farið mjög illa ef hann er það ekki. Ef t.d. sama fagið er kennt við stóra skólann og litla skólann, er mikil hætta á því að sú kennsla færist yfir á stóra skólann eða stærri deildina – enda í raun skrítið að reka margar deildir sem kenna það sama innan sama fyrirbærisins. Þannig er erfiðara að sameina HA og HÍ, en að sameina LBHÍ ýmist HA eða HÍ. Það er reyndar einnig mjög sérstakt að í lögunum er talað um flaggskipsháskóla og að hann þurfi að hafa yfir 5000 nemendur. HÍ er eini skólinn sem uppfyllir það skilyrði og væri því nærri lagi að skrifa lögin út frá því hvernig HÍ geti sameinast öðrum skólum. Aftur er ekki verið að kalla hlutina sínum réttu nöfnum, að því er virðist. Stóru spurningarnar við sameiningar háskóla eru þær að ef á að hagræða og spara, er ekki einfaldlega hægt að hafa pólitískt þor til að gera það beint og ef yfirlýst takmark er ekki hagræðing hvernig er hægt að tryggja hagsmuni minni aðilans til lengri tíma þmt nærumhverfis hans (lesist landsbyggðin). Eitt svarið við því er raunveruleg háskólasamstæða, þar sem skólar standa jafnfætis, nýta samlegðina og vinna saman. Svarið er líklega ekki að gera þá að sviði innan HÍ, nema þá að meira komi til sem hönd á festir. Það er þó vissulega texti í lögunum, sem gæti tryggt þetta „Stofnun og aðild að háskólasamstæðu skal byggja á sérstöku samkomulagi milli viðkomandi háskóla og ráðuneytis, þar sem fjallað er um markmið, stjórnskipulag, hlutverk, fjárhagsmálefni og eftir atvikum annað sem talið er þörf á í slíku samkomulagi“. Ekki er alveg ljóst hvernig rekstur aðildarskóla verður háttað, en svo virðist sem hann sé að fullu tekinn yfir af flaggskipsháskóla. En í raun er sú löggjöf sem sett er fram í samráðsgátt stjórnvalda með ólíkindum. Hvernig geta tveir skólar verið sjálfstæðir „tveir eða fleiri sjálfstæðir háskólar, sem njóta viðurkenningar samkvæmt lögum um háskóla, sameinast undir merkjum háskólasamstæðu, sem lýtur sameiginlegri yfirstjórn.“ þegar annar þeirra stýrir ferðinni nær algerlega „Flaggskipsháskóli leiðir háskólasamstæðu og rektor og háskólaráð þess háskóla fer með stjórn samstæðunnar og þeirra háskóla sem undir hana heyra…“. Eða eru þeir bara sjálfstæðir áður en háskólasamstæðan verður til, sem er orðanna hljóðan. Og þegar rektor stærri skólans, skipar rektorslíki/forstöðumanns hins skólans, sem sitja svo saman í samráðsnefnd? „Daglegri starfsemi aðildarháskóla stýrir forseti skólans sem ráðinn er af rektor að undangenginni auglýsingu“. Í stuttu máli – Sameiningar háskóla eru almennt af hinu góða ef þær eru gerðar á réttum forsendum, með skýr markmið og af yfirvegun, en lögin endurspegla ekki raunveruleikann og háskólasamstæða lýsir ekki vel því sem verið er að gera. Mögulega væri einfaldara að segja að minni skólar geti sameinast HÍ með sérstökum samningi og orðið svið innan HÍ. Það væri tel ég raunsönn lýsing. Samtímis er þá mikilvægt að undirstrika með samningum og öðrum aðgerðum að Háskóli Íslands, sé einmitt það. Virðingarfyllst, Pétur Henry Petersen PhD